Şehirler büyüyüp tüketim alışkanlıklarımız değiştikçe sokakların dinamiği de değişiyor; artık her köşe başı, her çöp konteyneri ve her mahalle arası, modern tüketim çılgınlığının ve kullan-at kültürünün yarattığı devasa atık alanlarına dönüşüyor.
Tam da bu noktada, bozuk düzene ve israf çarkına dur diyen, sistemin dayattığı tüketim döngüsüne kendince çomak sokan yepyeni bir hareket yükseliyor: Kaldırım madenciliği (curb mining). Bunu yapan kişilere ise “kaldırım madencisi” (curb miner) deniyor.
Curb miner nedir ve ne yapar?
Bu kişiler, mahalle sokaklarında, çöplüklerin etrafında veya büyük çöp konteynerlerinin kenarlarında gezinerek, atık haline gelmiş elektronik eşyaları, hurda metalleri, eski pilleri, kabloları, nadir toprak elementleri içeren cihazları, bazen de yeniden değerlendirilebilecek eşyaları ve hatta terk edilmiş kitapları toplayan modern zaman kaşifleri olarak karşımıza çıkıyor.
Geleneksel bir çöpçüden tamamen farklı olarak curb miner’lar, genellikle değerli elementlerin, metallerin, kültürel miras niteliğindeki basılı eserlerin, yeniden okunabilecek veya bir öğrencinin yeniden daha uygun maliyetle kullanabileceği kitapların ve geri dönüştürülebilir bileşenlerin bilinçli olarak peşine düşüyor.
Bu sessiz avcılar; eski bir anakartın içindeki altını veya bozuk bir çamaşır makinesinin motorundaki bakırı fark etmenin ötesinde, entelektüel bir birikimle hareket ediyorlar. Kütüphanelik nadide bir eseri ya da bir öğrencinin bütçesini zorlayacak akademik bir kaynağı çöplüklerin arasından çekip alırken, neyin gerçekte değer taşıdığını çok iyi biliyorlar.
Dolayısıyla yaptıkları iş, geleneksel anlamda sıradan bir atık toplamaktan ziyade, kentsel yığınların arasından hem maddî cevheri hem de kültürel hafızayı ayıklama sürecine karşılık geliyor.
Çöpçülükten farkı ne?
Geleneksel çöpçülük veya atık toplayıcılığı genellikle kâğıt, karton, plastik şişe gibi hacimli ve temel geri dönüşüm malzemelerini kapsıyor. Kaldırım madenciliği ise daha çok teknoloji, elektronik atıklar (e-atık), hassas metaller ve kültürel değerler üzerine odaklanıyor.
Burada hareketteki amaç, sadece toplanan eşyalar üzerinden geçim sağlamak değil, modern tüketim toplumunun atıklarından nitelikli bir ikincil pazar ve döngüsel ekonomi yaratarak sisteme ve o çarkın işleyişine kendince kısa devre yaptırmaktan ileri geliyor.
Hangi alt kültürlerden ilham alıyorlar?
Kaldırım madenciliği, tek bir gruba indirgenemeyecek kadar katmanlı bir kentsel alt kültüre sahip.
Bu akım, tüketim çarklarına kendi yöntemleriyle direnen geleneksel sokak toplayıcılarından ve küresel tüketim çılgınlığına sırt çeviren DIY (kendin yap) meraklılarından ilham alıyor.
Öte yandan sıfır atık felsefesini benimseyen çevrecileri ve “urban explorer” (şehir kâşifi) ruhunu taşıyan bağımsız kesimleri de kendi çatısı altında buluşturuyor.
Bununla birlikte, tüketim ekonomisinin yarattığı israfa karşı çıkan freeganizm akımının doğayla ve şehirle kurduğu alternatif ilişki biçimi de bu çok katmanlı yapının önemli bir parçasını oluşturuyor.
Geri dönüşümdeki ve çevreci hareketteki rolleri
Bugün küresel ölçekte doğal kaynak israfına yol açan tüketim çılgınlığı yaşanırken, kaldırım madenciliği resmi geri dönüşüm sistemlerinin kaçırdığı veya yetişemediği noktalarda kritik bir tampon mekanizma görevi görüyor.
Döngüsel ekonomiye ve kültüre katkı: Değerli metallerin ve nadir toprak elementlerinin yeniden ekonomiye kazandırılması, sıfırdan madencilik yapmanın doğaya ve ekosisteme verdiği ağır zararları hafifletiyor. Aynı zamanda kitap kapitalizminin tekelleştirici ve yüksek fiyat politikalarına karşı sokaktan kurtarılan binlerce eser; hem toplumsal hafızayı koruyor hem de bilginin metalaşmasına bireysel bir direniş göstererek kültürel döngüyü besliyor.
Atık azaltımı: Elektronik atıkların doğaya karışarak toprak ve su kaynaklarını zehirlemesini engellerken, çöpe atılan basılı materyallerin kurtarılmasıyla kâğıt israfının ve kentsel atık yükünün de önüne geçiyor.
Yerel ve ekolojik duruş: Büyük ölçekli ve bürokratik geri dönüşüm tesislerinin aksine, tamamen yerelde, bireysel ve tabandan gelen ekolojik bir direnç hareketidir.
Kısacası kaldırım madenciliği; modern dünyanın yarattığı atık tepelerinin arasında, eşyaların sadece “yanlış yerde duran bir değer” olduğunu savunan sessiz ama etkili bir kentsel devrim olarak nitelendirilebilir.
Çevrenizde mahalle sokaklarını arşınlayan ya da konteyner kenarlarından toplama işi yapan böyle birini görüyor olabilirsiniz. Eşi dostu veya çevrede yaşayanlar onların yaptıklarından pek hoşlanmasa da bu faaliyet, ardında saygı duyulması gereken güçlü bir alt kültür ve ekolojik bir geri dönüşüm dinamiği barındırıyor.
Saygı duymayı öğrenin
Gözleri çöp kenarlarında olan, kaldırımlarda değer arayan bu insanları ‘çevresel bir rahatsızlık’ olarak ya da acıma duygusuyla izlemek çok kolay. Oysa o kaldırım kenarlarını, modern dünyanın gözden çıkardığı tonlarca kaynağın yeniden hayat bulduğu sessiz birer üretim ve dönüşüm alanı olarak görmek gerekiyor.
Bir dahaki sefere mahallenizde değerleri kurtaran bir insanla karşılaştığınızda onları görmezden gelmek ya da onları hayatınızdan hızla uzaklaştırmak yerine; bu gizli zincirin ardındaki emeği görüp anlamayı ve saygı duymayı tercih edin.
Çünkü bu insanlar, tüketim çılgınlığının doğaya bindirdiği yükü hafifletme cesaretini gösteriyor. Acaba o insanlara baktığımızda içimizi tırmalayan o tiksinme hissi, aslında onların sahip olduğu cesarete karşı duyduğumuz hayranlığın, kendi konfor alanımızdan ve cesaretsizliğimizden tiksinmemizin bir dışavurumu mu?
Yazı: Batuhan Sarıcan (info@gastroeko.com)
